Stop-Piramida.kz қоғамдық жобасының авторы Юрий Ли Inbusiness.kz басылымына берген сұхбатында заманауи қаржы пирамидаларының қалай өзгеріп жатқанын, алаяқтардың қандай технологияларды қолданатынын және неліктен тіпті білімді әрі қаржылық сауатты адамдардың да осындай схемалардың құрбаны болып жататынын айтып берді.
Юрий Лидің айтуынша, қаржы пирамидасының негізгі қағидаты іс жүзінде өзгерген жоқ. Инфрақұрылымы өзгерді: әлеуметтік желілер, виртуалды баланстары бар сайттар мен жеке кабинеттер, рефералдық бағдарламалар, криптовалюта, жасанды интеллект, дипфейктер мен боттар алаяқтарға әлеуетті қатысушыларды жылдам тауып, олардың эмоцияларына әсер етуге мүмкіндік береді.
«Технологиялар, жылдамдық және қаптаманың сапасы өзгерді. Математика өзгерген жоқ».
Мысалдардың бірі ретінде Юрий Ли қаржы пирамидасының белгілері бар, қазіргі уақытта тергеу жүргізіліп жатқан CVK жобасы туралы айтты. Жоба TikTok-та дүкендерді ілгерілетуге арналған ресурс ретінде таныстырылған. Қатысушыларға «деңгейлерді» сатып алу ұсынылып, виртуалды пайыздар есептелген, нақты төлемдер жасалған және жаңа адамдарды тартқаны үшін сыйақы ұсынылған. Бұл ретте ақша қозғалысы криптовалюталық инфрақұрылымды пайдалану арқылы ұйымдастырылған.
Сұхбатта қаржылық мәдениет мәселесі де жеке қозғалды. Қаржылық терминдер мен инвестициялау қағидаттарын білу, егер қаржылық шешімдер құмарлықтың, ашкөздіктің немесе басқа эмоциялардың ықпалымен қабылданса, алаяқтардан қорғануға өздігінен кепілдік бермейді.
«Қаржылық сауатты адам — ешқашан қателеспейтін адам емес. Ондай адамдар болмайды. Қаржылық сауатты адам — өз қатесін дер кезінде мойындап, тоқтай алатын, шығынды қабылдап, өзіне өзінің бәрібір дұрыс болғанын дәлелдеуге тырыспайтын адам».
Адамдарды тартудың ең ықпалды тетіктерінің бірі — сенім. Ұсыныс көбіне бейтаныс адамнан емес, жобаға өзі де шын сенуі мүмкін туыстан, достан, әріптестен немесе көршіден түседі.
«Пирамида салымшыны бір мезетте клиентке, жарнама арнасына және сенім таратушыға айналдырады».
Заманауи технологиялар мұндай схемалардың мүмкіндіктерін одан әрі күшейтеді. Жарнамалық алгоритмдер қажетті аудиторияны табуға көмектеседі, жасанды интеллект сайттар, мәтіндер, суреттер мен бейнелер жасауды арзандатады, дипфейктер танымал адамдардың бейнесін пайдалануға мүмкіндік береді, ал боттар жобаны көпшілік қолдап отырғандай әсер қалыптастырады.
Юрий Ли сондай-ақ жеке бір сайтты бұғаттау мәселені шешпейтінін атап өтті: заманауи технологиялар жаңа ресурстарды жылдам жасап, жабылған жобалардың орнына жаңаларын іске қосуға мүмкіндік береді.
«Бір бренд жабылса — екіншісі іске қосылады. Бұл қаржылық схемалардың сериялық өндірісіне айналды».
Сондықтан жұмыс істеп тұрған жобалармен күресумен қатар, профилактика да қажет — схемалар мен олардың инфрақұрылымын ауқымы кеңейіп, жаңа зардап шегушілер пайда болғанға дейін анықтау маңызды.
Сұхбат соңында Юрий Ли ақша бермес бұрын тоқтап, өзіңізге қарапайым бір сұрақ қоюды ұсынды:
«Егер біреу тұрақты түрде ақша басып шығаратын машинаны шынымен тапқан болса, ол машинаға менің ақшам не үшін керек?»
Толық сұхбат — Inbusiness.kz сайтында.
